میراثآریا: وقتی نام الموت به میان میآید، نخستین تصویری که در ذهن بسیاری نقش میبندد، قلعهای سنگی است که بر فراز صخرهای سترگ در قلب رشتهکوه البرز ایستاده است؛ دژی که قرنها در روایتهای تاریخی، ادبی و حتی آثار داستانی غربی حضوری پررنگ داشته است. اما امروز، در نگاه کارشناسان یونسکو و شورای بینالمللی بناها و محوطهها، الموت، منظری فرهنگی است که مجموعهای از ارزشهای تاریخی، معماری، طبیعی و تمدنی را در خود جای داده و به همین دلیل در آستانه پیوستن به فهرست میراثجهانی بشریت قرار گرفته است.
پروندهای که قرار است در بوسان بررسی شود، شبکهای از هفت استحکام تاریخی را در دره الموت دربرمیگیرد؛ مجموعهای که طی سدههای یازدهم تا سیزدهم میلادی، ساختاری منسجم از دفاع، حکمرانی، مدیریت منابع و سازمان اجتماعی را در یکی از دشوارترین بسترهای طبیعی ایران شکل داده بود.
همین نگاه شبکهای، یکی از مهمترین وجوه تمایز پرونده الموت به شمار میرود. در ادبیات تخصصی یونسکو، ارتباط میان آثار، چشمانداز طبیعی، دانش بومی، شیوه بهرهگیری از محیط و نقش تاریخی آنها در ارزیابی «ارزش برجسته جهانی» اهمیت دارد. الموت دقیقا از همین منظر مورد توجه قرار گرفته است.
درههای عمیق، صخرههای مرتفع، مسیرهای صعبالعبور و قلههایی که دژهای تاریخی بر فراز آنها استقرار یافتهاند، تصویری از هماهنگی انسان و طبیعت را به نمایش میگذارند؛ هماهنگیای که نتیجه شناخت دقیق جغرافیا، اقلیم و ظرفیتهای محیطی بوده است.
کارشناسان بینالمللی در ارزیابیهای خود بارها بر این نکته تاکید کردهاند که سازندگان این مجموعه، از طبیعت بهعنوان بخشی از سامانه دفاعی بهره گرفتهاند. انتخاب محل استقرار قلعهها، ارتباط بصری میان آنها، تسلط بر مسیرهای ارتباطی، طراحی مخازن ذخیره آب، انتقال آب در ارتفاعات، ایجاد تراسهای کشاورزی و استفاده از توپوگرافی منطقه، همگی نشاندهنده سطح بالایی از دانش مهندسی و مدیریت محیط در ایران قرون میانه است.
به همین دلیل، الموت، الگویی از مدیریت سرزمین به شمار میرود. الگویی که نشان میدهد چگونه انسان توانسته است در یکی از سختترین محیطهای کوهستانی، ساختاری پایدار برای زندگی، دفاع، تولید و اداره جامعه ایجاد کند.
یکی دیگر از مهمترین ویژگیهای این پرونده، تغییر روایتی است که طی دهههای گذشته درباره الموت در سطح جهان شکل گرفته بود. برای سالها، بسیاری از منابع غیرتخصصی و آثار داستانی، این منطقه را از زاویه روایتهای افسانهای معرفی میکردند؛ روایتی که گاه فاصله زیادی با یافتههای تاریخی و مطالعات علمی داشت.
اما مطالعات باستانشناسی، پژوهشهای تاریخی و مستندات تهیهشده برای یونسکو، تصویری متفاوت ارائه میکنند. در این روایت، الموت، یکی از مهمترین مراکز حکمرانی، سازماندهی، اندیشه و مدیریت در جهان اسلام طی قرون میانه معرفی میشود؛ جایی که ساختارهای اداری، دفاعی، ارتباطی و مدیریتی در بستری پیچیده از طبیعت و معماری شکل گرفته بودند.
همین نگاه علمی، ارزش جهانی پرونده الموت را دوچندان کرده است؛ زیرا یونسکو نه روایتهای ادبی، بلکه شواهد تاریخی، اصالت اثر، یکپارچگی منظر فرهنگی و برنامههای حفاظتی را مبنای تصمیمگیری قرار میدهد.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که ثبت در فهرست میراثجهانی، آغاز مرحلهای تازه از مسئولیت است؛ مسئولیتی که حفاظت علمی، مدیریت پایدار، مشارکت جوامع محلی، توسعه گردشگری مسئولانه و انتقال ارزشهای فرهنگی به نسلهای آینده را دربرمیگیرد.
برای استان قزوین نیز این رویداد میتواند نقطه عطفی تاریخی باشد. جهانیشدن الموت، ظرفیت آن را دارد که جایگاه قزوین را در نقشه گردشگری فرهنگی جهان ارتقا دهد، زمینه جذب گردشگران داخلی و خارجی را افزایش دهد، فرصتهای تازهای برای سرمایهگذاری در حوزه گردشگری و خدمات فرهنگی ایجاد کند و همکاریهای علمی و پژوهشی با دانشگاهها و مراکز بینالمللی را گسترش دهد.
از سوی دیگر، ثبت جهانی این مجموعه میتواند نگاه جهانیان را بیش از گذشته به ظرفیتهای کمتر شناختهشده میراثفرهنگی ایران معطوف کند. چشماندازهای فرهنگی، نظامهای مهندسی، دانش بومی و شیوههای تعامل انسان با طبیعت بخشی از میراث تمدنی ایران را تشکیل میدهند و الموت یکی از شاخصترین نمونههای این ظرفیتهاست.
در صورت تصویب این پرونده، شمار آثار ملموس ثبتشده ایران در فهرست میراثجهانی یونسکو به ۳۰ خواهد رسید؛ عددی که بیانگر سهم ایران در شکلگیری تمدن بشری و تنوع کمنظیر میراثفرهنگی آن است. هر اثر ثبتشده، روایتی تازه از هویت تاریخی ایران را به حافظه جهانی اضافه میکند و الموت نیز میتواند روایتگر بخشی از تاریخ باشد که تاکنون کمتر از آن سخن گفته شده است.
اکنون، تنها چند روز تا آغاز اجلاس بوسان باقی مانده است؛ اجلاسی که میتواند فصل تازهای در تاریخ میراثفرهنگی ایران رقم بزند. اگر اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو به این پرونده رای مثبت دهند، الموت از جایگاهی ملی به جایگاهی جهانی ارتقا خواهد یافت؛ به سبب مجموعهای از ارزشهای تاریخی، فرهنگی، معماری، مهندسی و طبیعی که آن را به نمونهای کمنظیر از تعامل انسان و محیط در تاریخ تمدن تبدیل کرده است.
شاید مهمترین دستاورد ثبتجهانی احتمالی الموت، همین تغییر نگاه باشد؛ اینکه جهان، این منطقه را بهعنوان بخشی از میراثمشترک بشریت بشناسد؛ میراثی که بر فراز صخرههای استوار البرز ایستاده و پس از قرنها، اکنون آماده است تا روایت واقعی خود را در بلندترین تریبون میراثفرهنگی جهان بازگو کند.
انتهای پیام/
نظر شما